باسمه تعالي

عدم مصرف آهن در دوران بارداري و تاثير آن بر فاكتورهاي خوني مادر و نوزاد

دكتر زهرا اطاعتي –استاديار عضو هيئت علمي گروه زنان دانشگاه علوم پزشكي بندرعباس

عليرضا شهاب جهانلو – مربي عضو هيئت علمي گروه پزشكي اجتماعي دانشگاه علوم پزشكي بندرعباس

دكتر عليرضا سبحاني – استاديار عضو گروه پاتولوژي دانشگاه علوم پزشكي بندرعباس

پاكنوش صابري – كارشناس علوم آزمايشگاهي دانشگاه علوم پزشكي بندرعباس

شيدا بدرخاني – كارشناس ماما دانشگاه علوم پزشكي بندرعباس

چكيده

مقدمه :كم خوني فقر آهن گسترده ترين كمبود تغذيه اي در جهان است ،فقر آهن با و بدون حضور كم خوني تقريبا سي درصد جمعيت جهان را تحت تاثير قرار مي دهد (2) .

موادوروشها:در اين بررسي كليه زنان بارداري كه در عرض يك ماه به بيمارستان شريعتي بندرعباس مراجعه نموده بودند مورد توجه واقع شدند. 10ميلي ليتر خون از مادران قبل از زايمان و در حين زايمان 10 ميلي ليتر خون از بند ناف نوزاد تهيه گرديد از بين مادران مورد بررسي 144 نفر كه از لحاظ فاكتورهاي مورد بررسي كاملا مشابهت داشتند انتخاب گرديدند ،كه 22 نفر در طول دوران بارداري از مكمل آهن استفاده ننموده و 122 نفر ديگر مصرف مكمل آهن را از ماه چهارم بارداري بطور منظم دنبال نموده بودند .نمونه خون مادران از لحاظ آهن ،هماتوكريت ،هموگلوبين ،فريتين ،RDW، TIBCونمونه خون نوزادان از نظر فريتين ، آهن ، TIBC، RDW مورد بررسي قرار گرفت

.نتايج: ميزان آهن سرم ،هماتوكريت ،هموگلوبين ،در مادراني كه مصرف آهن به صورت مرتب داشته اند بيشتر از مادراني است كه در طي دوران بارداري از اين ماده استفاده نكرده اند و دو گروه داراي اختلاف معني دار مي باشند  P value< 0.03 ميزان  RDWو     TIBCدرمادراني كه مصرف آهن نداشته اند بيشتر از گروهي مي باشد كه مصرف آهن را به طور منظم داشته اند و دو گروه داراي اختلاف معني دار مي باشند  P value<0.05.

بحث: با توجه به اين نتايج مي بينيم مكمل آهن در دوران بارداري باعث افزايش آهن سرم و هماتوكريت و هموگلوبين مادران باردار گشته است ولي تاثيري بر ميزان فريتين مادران مشاهده نشد ،افزايش ميزان  RDW، TIBC درمادران با مصرف آهن نشان دهنده ارتباط مستقيم اين دو فاكتور با مصرف آهن مي باشد . ميزان و آهن سرم در هر دو گروه از مادران كمتر از حد نرمال مي باشد كه اين عامل باعث كاهش هموگلوبين و افزايش توام  RDWشده و نشان دهنده كم خوني فقر آهن در هر دو گروه مورد بررسي است  اين تحقيق نشان دهنده اين است كه با وجود تجويز مكمل آهن كم خوني در مادران با مصرف اين ماده وجود دارد كه نشان دهنده پائين بودن دوز تجويز شده در دوران بارداري مي باشد .

 

 

كليد واژه ها :مادر باردار ،نوزاد،آهن سرم،هموگلوبين،هماتوكريت،فريتين

مقدمه :

آهن يك عنصر اساسي در تمام سلولهاي زنده بدن است كه تقريبا دو سوم آهن بدن در هموگلوبين پيدا مي شود كم خوني فقر آهن شايعترين كمبود تغذيه اي در جهان است تقريبا 30 درصد از جمعيت جهان دچار كمبود آهن باو بدون كم خوني

 مي باشند(2)  ، برآورد سازمان بهداشت  جهاني نشان مي دهد كه 56 درصد از زنان در كشورهاي در حال توسعه دچار كم خوني مي باشند  .(1) احتمال ريسك كم خوني فقر آهن در زنان باردار با ذخائر اندك افزايش مي يابد چون حاملگي نياز به آهن را افزايش مي دهد (6) كمبود آهن اغلب در خلال آخرين مرحله بارداري حتي در زناني كه در بدو بارداري داراي منابع با كفايت آهن بوده اند ديده مي شود (1).علائم كمبود آهن به صورت كم شدن كارائي ،تغغير رفتار ،كاهش ترشح اسيد كلريدريك ،كاهش اشباع ترانسفرين ،كاهش هموگلوبين و در نهايت با كاهش ذخيره آهن ، يك نقصان در فريتين سرم پديدار مي گردد. در دوران بارداري به 1000 ميلي گرم  آهن نياز است كه تقريبا 600-500   ميلي گرم براي افزايش توده RBC و 300 ميليگرم جهت تامين نياز جفت و جنين مي باشد . (8،9) سه مرحله در طي كمبود آهن رخ مي دهد ، مرحله اول شامل كاهش ذخيره آهن است و ميزان فريتين سرم اگربه ميزان كمتر از 12ميليگرم در ليتر برسد نشان دهنده تخليه آهن مي باشد ،مرحله دوم شامل تخليه ذخائر آهن بدون ايجاد آنمي است كه به صورت اشباع ترانسفرين نمايان مي گردد و در مرحله سوم آنمي ميكروسيتيك هيپوكروميك كه فرم شديد كمبود آهن است اين مرحله با كاهش هموگلوبين و فريتين سرم همراه مي باشد (5)مهمترين روش اندازه گيري براي تشخيص كم خوني را شمارش كامل سلولهاي خوني ،شمارش رتيكولوسيت ،اندازه گيري آهن سرم ،  TIBCو فريتين سرم مي دانند (11)هرچند منابع ديگر اندازه گيري استاندارد را شامل آهن سرم ، TIBCو فريتين سرم ذكر كرده اند (3).امروزه جهت تشخيص كم خوني فقر آهن در حاملگي اندازه گيري فريتين و سطح گيرنده هاي ترانسفرين را توصيه مي كنند جهت  تشخيص كم خوني فقر آهن در دوران بارداري اندازه گيري توام هموگلوبين ،هماتوكريت ،آهن سرم و فريتين را توصيه مي كنند . در طي حاملگي ميزان آهن سرم كاهش و ميزان  TIBC  افزايش مي يابد كه اين حالت باعث كاهش اشباع ترانسفرين مي گردد كه با مصرف مكمل اين تغييرات كاهش

 مي يابد ،تا هفته 32 حاملگي ميزان فريتين سرم كاهش مي يابد كه نشان دهنده تخليه پيشرونده ذخائر آهن است اين كاهش در كسانيكه آهن مصرف نمي كنند بمراتب بيشتر است . ميزان فريتين در آنمي فقر آهن كمتر از 14 نانوگرم در ميلي ليتر است (7)

مواد و روش ها :

کلیه زنان بارداری که جهت زایمان به بیمارستان شریعتی بندرعباس مراجعه نموده بودند به مدت یک ماه در این طرح قرار گرفتند . پرسشنامه ای مشتمل بر 20 سئوال تهیه و تکمیل گردید ، در این طرح فقط زنانی مورد بررسی قرار گرفتند که در ابتدای بارداری به درمانگاههای سطح شهر مراجعه و توزین شده بودند در این پرسشنامه سن ،تعداد بچه زنده ،تعداد حاملگي ،وزن قبل از زايمان ،وزن ابتداي بارداري ،ميزان تحصيلات ،شغل ،مراقبت در حين بارداري ،نام مركز مراقبت كننده ، مصرف آهن در دوران بارداري ،دريافت دارو ،مصرف آهن به صورت منظم و داشتن بيماريهاي عفوني در طول مدت بارداري  تهيه گرديد . 10ميلي ليتر خون از مادران قبل از زايمان و در حين زايمان 10 ميلي ليتر خون از بند ناف نوزاد تهيه گرديد. پس از بررسي اوليه مادراني كه خودشان و يا نوزادشان فاکتورهای خونی انان  حاکی از نآهنجاری های خونی  بود از گروه مورد مطالعه حذف شدند  . از بين مادران مورد بررسي 144 نفر كه از لحاظ فاكتورهاي مورد بررسي كاملا مشابهت داشتند انتخاب گرديدند ،كه 22 نفر در طول دوران بارداري از مكمل آهن استفاده ننموده و 122 نفر ديگر مصرف مكمل آهن را از ماه چهارم بارداري بطور منظم دنبال نموده بودند .نمونه خون مادران از لحاظ آهن ،هماتوكريت ،هموگلوبين ،فريتين ،RDW،TIBCونمونه خون نوزادان از نظر فريتين ، آهن ، TIBC،RDW مورد بررسي قرار گرفت. آهن بوسیله کیت  آهن ، فریتین به روش ELISA و کیت Diaplus ، هموگلوبین ، هماتوکریت ، TIBC ، RDW  بوسیله  Hematology  اندازه گیری شدند . کلیه داده ها پس از کد گذاری در یک برنامه کامپیوتری که بوسیله نرم افزار EPI5  تهیه گردید وارد شده سپس آنالیز دادها به روش T test  انجام گرفت.

نتایج :

میانگین آهن ، هماتوکریت و هموگلوبین در مادران با مصرف آهن در طول دوران بارداری بیشتر از مادران بدون مصرف آهن می باشد و دو گروه دارای اختلاف معنی دار می باشند ( P value<0.03)  میزان RDW و TIBC در مادران با مصرف آهن کمتر از گروه بدون مصرف آهن می باشد و دو گروه  دارای اختلاف معنی دار می باشند (P value<0.05) ولی از لحاظ سایر فاکتورهای دیگر در دو گروه مادران اختلاف معنی داری مشاهده نشد.نتایج آماری نشان داد که میانگین آهن

 

 نوزادان مادران دو گروه نشان داد که هیچگونه اختلاف معنی داری مابین آنها از لحاظ فاکتورهای مورد بررسی وجود ندارد .  (جدول شماره 1).

 

 

 

بحث :

با توجه به نتایج جدول شماره 1 و مقایسه آنها با مقادیر استاندارد می بینیم که میزان آهن سرم و هموگلوبین در هر دو گروه مادران کمتر از حد استاندارد است  ، میزان هماتوکریت در مادران با دریافت آهن در حداقل میزان استاندارد و در مادران بدون مصرف آهن کمتر از حد استاندارد می باشد ، افزایش RDW  در هر دو گروه مادران نشان دهنده کم خونی در هر دو گروه می باشد که با سایر یافته های این بررسی مطابقت دارد . با وجود کم بودن میزان هموگلوبین نسبت به حداقل  ميزان استاندارد می بینیم که ميانگين آن در مادران با مصرف آهن در دوران بارداری بیشتر از گروه بدون  مصرف آهن می باشد که با نتایج Cunningham  در سال 1997 مطابقت دارد(4) ميزان TIBCدرهردو گروه مادران بشدت افزايش يافته  در حاليكه ميزان فريتين سرم در حد  نرمال مي باشد برخي از محققين معتقد هستند كه اندازه گيري آهن سرم TIBCو درصد اشباع ترانسفرين در حاملگي زياد مفيد نيست چون در اين دوران به دليل برداشت فعالانه آهن توسط جفت ميزان آهن سرم مادر كم مي باشد و ميزان  TIBC در مادران حتي در آنهائيكه داراي ذخائر كافي آهن هستند افزايش مي يابد (10) مقايسه مابين ميزان فريتين سرم در هر دو گروه از مادران باردار هيچگونه اختلاف معني داري را نشان نداد و هر دو گروه در حد نرمال مي باشند دراين بررسي نشان داده شد كه ارزش تشخيصي  ميزان آهن و TIBC جهت تشخيص كم خوني در دوران بارداري ناچيز مي باشد كه با ساير يافته ها در نقاط ديگر مطابقت مي كند (10)و جهت تشخيص كم خوني در مادران اندازه گيري ذخائر آهن به همراه ميزان هموگلوبين و RDW   مناسبتر مي باشد .

باتوجه به اينكه ميزان هماتوكريت در مادران باردار با مصرف مكمل آهن در حد نرمال مي باشد ولي ساير فاكتورهاي خوني مانند آهن سرم ، هموگلوبين و RDW نرمال نيست لزوم يك بررسي برروي ميزان دوز دريافتي در مادران باردار را توصيه مي كنيم  و با در نظر اينكه 15 درصد از افراد مورد بررسي با وجود مراجعه در ماههاي اول بارداري به مراكز بهداشتي در مدت بارداري از مكمل آهن استفاده ننموده اند يك بررسي دقيق درمورد علل آن و راهكارهاي عملي جهت برطرف نمودن اين معظل پيشنهاد  مي گردد .

 

قدرداني :

بدينوسيله از پرسنل زحمتكش بيمارستان شريعتي و ازمايشگاه دكتر سبحاني كه مارا در انجام اين تحقيق ياري نموده اند تشكر و قدراني مي گردد

:منابع

1- Allen LH. Anemia and iron deficiency: effects on pregnancy outcome. Am J Clin Nutr.2000; vol 71, No.5:1280-1284

2-Asobayire F, Adou P, Davidsson L, Cook J and Richard Hurrell F. Prevalence of iron deficiency with and without concurrent anemia in population groups with high prevalence’s of malaria and other infections: a study in Côte d‘Ivoire. Am J Clin Nutr.2001; vol74, No6:776-782

3-Carriaga MT, Skikne BS, Finley B, Cutle B, Cook JO. Serum transferrin receptor for the detection of iron deficiency in pregnancy. Am J Clin Nutr. 1991; 54:1077-1081

 

4-Cunningham F, G .Williams Obstetris, ed21, Mc Grow-Hill Companies, 2001.PP.1307-1310

 

5-Expert Scientific Working Group. Summary of a report on assessment of the iron nutritional status of the United States population. Am J Clin Nutr. 1985; 42:1318-1330

 

6-Frith-Terhune AL ,Cogswell M, Kettel Khan L, Will J and Ramakrishnan U. Iron deficiency anemia: higher prevalence in Mexican American than in non-Hispanic white females in the third National Health and Nutrition Examination Survey, 1988–1994.Am J Clin Nutr .2000:vol 72,No.4:963-968

 

7-Goldenberg RL, Tamura T, DuBard M, Johnston KE, Copper RL, Neggers Y: Plasma ferritin and pregnancy outcome. Am J Obstet gynecol .1996; 175:1356-1358

 

8-Kelton JG, Cruickshank M. Hematologic disorders of pregnancy. In: Burrows GN, Ferris TF, eds. Medical complications during pregnancy. 3^rd ed. Philadelphia: WB Saunders, 1988:65-94

 

9- McFee JG. Iron metabolism and Iron deficiency during pregnancy. Clin Obstet Gynecol.1979; 22:799-808

 

10- Morgan EH, Melb MB. Plasma-iron and haemoglobin levels in pregnancy. The effect of Oral iron. Lancet.1961;vol 1:90

 

11-Puolakka J, Janne O, Pakarinen a, Jarvine PA, Vihko R. Serum ferritin as a measure of iron stores during and after normal pregnancy with and without iron supplements Act an Obstet Gynecol Scand. 1980; 95:53.

 

12-William M .B, Marshall D, L: Medical disorders during pregnancy, Ed 3, Mosby, Inc, 2000.